Bir kentin ticari vizyonunu belirleyen, yerel esnafın ve sanayicinin hakkını savunan en kritik kurumların başında Ticaret Odaları gelir. Kent ekonomisinin kılcal damarlarına yön veren bu kurumlar, gücünü tüccarın alın terinden ve yarattığı katma değerden alır. Ancak mevcut yasal mevzuat ve oda seçim sistemleri masaya yatırıldığında; temsilde adalet, mali sorumluluk ve hakkaniyet ilkeleri açısından kabul edilemez iki büyük yapısal çelişkiyle karşı karşıya olduğumuz açıkça görülmektedir.
1. YASAL MEVZUATTAKİ YAPISAL ÇELİŞKİ VE BÜTÇE TRANSFERİ
Konunun hukuki boyutuna baktığımızda karşımıza 5174 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) Kanunu çıkmaktadır.[1] Kanunun 24. maddesi gereğince odaya kayıtlı tüm üyeler ve şubeler yıllık maktu aidat ödemekle yükümlüdür.[2] Mesele sabit maktu aidat olduğunda şubeler de yerel esnaf gibi bu tutarı öder. Ancak iş, tüccarın ve sanayicinin kârı üzerinden alınan munzam aidata geldiğinde sistem yerel tüccar aleyhine tıkandığı gibi bütçeyi de başka şehirlere akar hale getirir.
5174 sayılı Kanun’un 25. maddesi uyarınca odalar, üyelerinin ticari kazançları üzerinden yüzde 0,5 (binde beş) oranında munzam aidat tahsil etmektedir.[3] Ne var ki, başka bir şehirde merkezi bulunan ulusal veya uluslararası şirketlerin yerel şubeleri, faaliyet gösterdikleri kentin odasına sadece maktu aidat öder. Yıl sonunda elde ettikleri milyarlık kârların munzam aidatını ise doğrudan merkezlerinin bağlı olduğu İstanbul, Ankara veya İzmir gibi metropol şehirlerin odalarına yatırırlar. Benzer şekilde Kurumlar Vergisi Kanunu uyarınca bu dev cironun vergisi de yine merkezin bulunduğu vergi dairelerine aktarılmaktadır.[4]
2. MUNZAM AİDATTAKİ "TAVAN TUTAR" ADALETSİZLİĞİ: KÜÇÜK TÜCCAR EZİLİYOR, DEV ŞİRKET KORUNUYOR!
Sistemdeki tek adaletsizlik şubelerin kaynak transferiyle sınırlı değildir. 5174 sayılı Kanun'un 25. maddesinde yer alan bir diğer kritik düzenleme de "Munzam Aidat Tavan Sınırı" uygulamasıdır.[3] Yasa gereği bir firmanın ödeyeceği munzam aidat tutarı, yıllık maktu aidat tavanının belirli bir katını (mevzuat uyarınca en fazla 20 katını) geçemez.
Bu durum, doğrudan oran mantığına ve mali güce göre vergilendirme/katkı sağlama adaletine aykırıdır:
● Orta/Küçük Ölçekli Yerel Tüccar: Kazandığı kârın tam yüzde 0.5'ini (binde beşini) kuruşu kuruşuna munzam aidat olarak öder. Kârı arttıkça ödediği aidat da orantılı olarak artar.
● Milyarlık Ciro Yapan Dev Şirketler: Bilanço kârı ne kadar büyük olursa olsun, mevzuattaki "üst tavan sınırı" nedeniyle sabitleşmiş bir üst limit öder. Böylece, milyarlarca lira kâr eden bir holding veya dev kurum için ödenen munzam aidatın gerçek kâra oranı binde birlerin bile çok altına düşer.
Yani sistem, sermayesi kısıtlı yerel tüccardan kârının tam oranını alırken; devasa finansal güce sahip şirketlere nispeten koruma sağlamakta ve nispi yükü küçük esnafın sırtına yüklemektedir.
3. HAKSIZ REKABET TABLOSU: YÜK KİMİN SIRTINDA?
Mevzuattaki bu boşluklar ve tavan sınırlamaları, sahada yerel esnaf ve sanayici aleyhine ağır bir haksız rekabet doğurmaktadır. Kentin yerel tüccarı, bin bir emekle kazandığı kârın munzam aidatını tavan sınırına takılmaksızın nispi olarak yüksek oranda kendi odasına ödeyerek oda bütçesini tek başına sırtlar. Kentin altyapısını, lojistiğini ve pazarını sonuna kadar kullanan dev şubeler ise yerel odaya adeta bir "sembolik kira" ödeyip sıyrılmaktadır.
|
Yükümlülük / Hak Alanı |
Yerel Tüccar & KOBİ |
Dev Şirket & Şehir Dışı Şube |
|
Maktu Aidat (Sabit) |
Yerel Odaya Öder |
Yerel Odaya Öder |
|
Munzam Aidat Oranı |
Net %0,5 Tam Oran Öder |
Tavan Sınırı Sayesinde Sabitlenir/Düşer |
|
Munzam Aidatın Yönü |
Yerel Odaya Öder |
Başka Şehrin Odasına Öder (Şubeler) |
|
Vergi Ödemeleri |
Yerel Vergi Dairesine Öder |
Merkezin Vergi Dairesine Öder |
|
Oda Seçimlerinde Oy ve Temsil |
Oy Kullanır / Seçilebilir |
Kente Katkısız Oy Kullanır / Seçilebilir |
4. TEMSİLDE ADALET NEREDE? SEÇİM SİSTEMİNİ SORGULUYORUM!
Mali yükümlülüklerin ve kamusal sorumlulukların adil dağıtılmadığı bir yapıda, seçme ve seçilme hakkının adil işlemesi imkânsızdır. Organ seçimlerine ilişkin yönetmelik hükümleri gereğince, gerekli üyelik süresini tamamlayan şube temsilcileri oda seçimlerinde oy kullanabilmekte ve meslek komitelerine seçilebilmektedir[.5]
İşte tam bu noktada sormak zorundayız: Kentin ne vergisine ne de odanın ana finansman kaynağı olan munzam aidatına katkı sunmayan veya tavan sınırı ile sembolik katkı veren bir yapının, o kentin ticaret politikalarında söz sahibi olması adil midir? Kentin ekonomik yükünü çekmeyen yapıların, yerel tüccarın geleceğini belirleyecek kararlarda eşit oy hakkına sahip olması Anayasal hakkaniyet ilkeleriyle örtüşmemektedir.
ÇÖZÜM ÖNERİLERİ: REFORM KAÇINILMAZDIR
Bu adaletsizliğin giderilmesi ve yerel kalkınmanın tesis edilmesi için acil mevzuat reformu şarttır:
1. Bölgesel Munzam Aidat Düzenlemesi: 5174 sayılı Kanun'un 25. maddesi revize edilerek, şubelerin bulundukları kentte elde ettikleri ciro/kâr oranında munzam aidatın faaliyet gösterilen yerel odaya ödenmesi zorunlu kılınmalıdır.
2. Munzam Aidat Tavan Sınırının Kaldırılması veya Kademeli Yapılması: Büyük şirketlerin cirolarına paralel olarak adil katkı sunması sağlanmalı; tavan sınırı kaldırılarak ya da kademeli oran getirilerek küçük tüccar üzerindeki nispi ağır yük hafifletilmelidir.
3. Bölgesel Vergi Payı Aktarımı: Şubelerin kurumlar vergisinden ilgili kentin yerel yönetimine ve altyapısına pay aktarılmasını sağlayacak yasal düzenleme yapılmalıdır.
4. Seçim Haklarında Hakkaniyet Kriteri: Yerel odaya finansal ve katma değer katkısı (munzam aidat ödemesi) bulunmayan şubelerin seçimlerdeki oy ve temsil hakkı, yerel ekonomiye sağladıkları doğrudan katkı esas alınarak yeniden düzenlenmelidir.
HUKUKİ DİPNOTLAR VE MEVZUAT REFERANSLARI
[1] 5174 Sayılı Kanun: 18.05.2004 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu.
[2] 5174 S.K. Madde 24 (Yıllık Aidat): Odalarca derecelerine göre üyelerden tahsil edilen maktu aidattır. Şubeler de kayıtlı oldukları yerel odaya bu maktu tutarı ödemekle yükümlüdür.
[3] 5174 S.K. Madde 25 (Munzam Aidat ve Tavan Sınırı): Odalar tarafından tüccarın ticari bilanço kârı üzerinden %0,5 oranında alınan aidattır. Maddede yer alan tavan hükmü uyarınca ödenek munzam aidat, yıllık maktu aidat tavanının 20 katını geçemez. Ayrıca müstakil şubelerin munzam aidatı, merkezlerinin bağlı bulunduğu oda tarafından tahsil edilir; yerel odaya aktarılmaz.
[4] 5520 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu Madde 14 & 31: Kurumlar vergisi mükelleflerinin beyannameleri, kurumun kanuni veya iş merkezinin bulunduğu yerin vergi dairesine verilir. Şubelerin yerel kazançlarının vergisi bu nedenle merkezin bulunduğu ile tescil edilir.
[5] Organ Seçimleri Hakkında Yönetmelik (Madde 8 & 9): Oda ve borsa organ seçimlerinde seçme ve seçilme ehliyeti için en az iki yıldır odaya kayıtlı olma ve vergi mükellefiyetinin devam etmesi şartı aranır. Şube temsilcileri için yerel odaya munzam aidat veya vergi katkısı şartı bulunmamaktadır.